Kana beto ke sadila ngogo "toilet" bubu yai, yo ke monana bonso ngogo ya bantu yonso ke sadilaka, ya konso kilumbu-yina beto ke telamaka ve mingi sambu na kuyula. Kansi ngogo yai ya bilumbu na beto kele kaka ngogo ya nsuka na kati ya bangogo mingi ya bo ketubilaka sambu na apareyi mosi yina mekumaka mfunu sambu na sivilizasio ya bantu banda mafunda ya bamvula.
Samu na kupesa mvutu na ngyufula "Inki mutindu ba vuandaka bokila WC na luyantiku?," beto fuana sala nzietolo na kati ya ba sivilizasio ya ntama, ba nsobolo ya ndinga, mpe ba ngindu ya kinkulu na yina metala bunkete-kuzaba mutindu bimvuka pesaka zina (mpe tadilaka) kima yayi ya mfunu ya kutunga.
Ba Sivilizasio ya Ntama: Ba "Toilettes" ya Ntete ti Bazina Na Yo
Ntangu mingi na ntwala nde ngogo "toilet" kuvanda, bimvuka ya ntete salaka ba nzila ya bunkete ya luyantiku-mpe bau vandaka na bangogo ya kuswaswana sambu na ba ntungulu yayi, mbala mingi ya kukangama na kisalu to mutindu ya kutunga yau.
1. Mezopotamia ye “Nzambi” (3000 N.T.B.)
Mosi ya ba nzila ya ntete ya kuzabana ya bunkete me katuka na Mezopotamia ya ntama (Irak ya bubu yayi-), pene-pene ya mvu 3000 na ntwala ya ntangu na beto. Banzo ya kimvwama mpi banzo ya bantu yonso vandaka ti bisika ya fioti mpi ya kukangama yina vandaka kuvukana ti mabulu ya nsi ya ntoto yina vandaka kuvukisa bamvindu. Mabulu yai zabanaka na zina ya .mabulu ya masa(katuka na Kilatinikubika, yina ke tendula "kuzinga"), ngogo yina bo ke sadilaka tii bubu yai sambu na kutubila kisika yina bo ke bumbaka masa ya mvindu na nsi ya ntoto. Na kuswaswana ti ba-toilet ya bilumbu na beto, yo vandaka kutula ntima na ngolo ya kepusaka bima na ntoto na kisika ya kutula ntima na masa, kansi yo vandaka ti lukanu mosi ya mfunu: kukabula bantu ti mvindu na bo.
2. Ezipte ya ntama ti "Tabouret ya kuyobila".
Na Ezipte ya ntama, bunkete vandaka na kuwakana ya ngolo ti lusambu, mpi bantu ya lukumu vandaka kusadila bima ya kutombula, ya kele bonso tabouret-yina vandaka ti mabulu yina vandaka kubasika na mabungu to na mabulu. Bo vandaka kubinga ve bisika yai "ba-toilettes" (ngogo yina zolaka kuvanda ve na nsungi ya bamvula mingi) kansi bo vandaka kubinga yo mbala mingi nde .tabouret ya kuyobila (sesh) to kaka "bakiti ya kukonda mfunu." Bo vandaka kukatula mbala na mbala masa na mabungu yina vandaka na nsi na yo mpi kuzika yo, yo vandaka kumonisa mutindu bantu ya Ezipte vandaka kubakisa mbote-mbote mambu ya me tala bunkete na ntangu yina.
3. Roma ya ntama: "Latrine" na "Forica".
Bantu ya Roma sobaka mambu ya bunkete ya bantu yonso ti ba-toilette ya nene-ya bo ke bingaka .foricae(kimosi:Forica). Bima yai ya matadi, yina bo vandaka kumona na bambanza bonso Roma mpi Pompéi, vandaka ti bandonga ya bakiti ya marbre na zulu ya masa yina vandaka kubasika na masa, yina vandaka kunata mvindu ntama ti bambanza. Ziku ngogo "forica" katukaka na Kilatini .Foris, disongidila "na nganda"-sambu ba toilette ya ntete vandaka mbala mingi na nganda ya banzo. Baroma mpe basadilanga mvovo wau .kisika ya kuyobila(katuka nalavare, "kuyobila") sambu na ba-toilet ya fioti, ya bantu mosi-mosi, ngogo yina nsuka-nsuka kumaka "latrine" na Kingelesi mpi bo ke sadilaka yo kaka na mambu ya basoda to na nganda bubu yai.
Ntangu ya Moyen Âge tii na Luyantiku ya Ntangu ya Bubu Yai: Kusoba Bazina mpi Bangindu
Na nima ya kubwa ya Kimfumu ya Roma, mutindu ya kutula bunkete kumaka dyaka ve mbote na Eropa, mpi bangogo ya ketubilaka banzo ya kuyobila kukumaka ya kukonda nsiku (mpi mbala mingi ya mbi) yina vandaka kumonisa mutindu bo salaka yo na mutindu mosi ya pete mpi ya bunkete ve.
Garderobe
Na banzo ya kimfumu ti banzo ya nene ya ntangu ya ntama, kisika ya kuyobila ya bantu yonso vandaka kusadila vandaka "garderobe"-suku ya fioti to dibulu yina vandaka kukatuka na banzo ya zulu tii na dibulu to dibulu mosi na nsi. Ngogo yina katukaka na Kifalansa ya Ntama .Kilele-mvwatu, disongidila "muntu ya ke taninaka bilele"-nzila ya kuyituka, mutindu bantu vandaka kubumba mbala mingi bilele na ba garderobe sambu na kukula ba nsusu (nsudi ya ngolo ya mvindu vandaka kukanga ba nsusu nzila).
Kinsweki
Na mvu-nkama ya 16, ngogo "privy" (me katuka na Kilatini .kinsweki, "privé") kumaka kuzabana mingi sambu na ba-toilet ya fioti mpi ya kukangama na nganda. Yau vandaka kubenda dikebi na kinsweki ya kisika, susi ya mfunu mutindu bimvuka kumaka kutula dikebi mingi na bukatikati.
Nzo ya Biro
Ngogo mosi ya kuluta mbote ya mvu-nkama ya 17-, "nzo ya biro" vandaka kusadilama sambu na ba-toilette ya kati to ya ndambu-ya kati na banzo ya bamvwama, na kutungaka kisika yina bonso kitini ya kisalu (kana ve ya kitoko) ya luzingu ya konso kilumbu.
Kutombuka ya "Toilet": Mutindu Ngogo Mosi ya Kifalansa Bakaka Kisika
Ngogo "toilet" ya beto ke sadilaka bubu yai kele ti kisina ya kitoko ya kuyituka-ntama ti kuwakana na yo ya bubu yai ti mvindu. Yo me katuka na Kifalansa .WC, yina vandaka kutubila na luyantiku “bilele ya fioti” to “kitende” yina bo vandaka kusadila sambu na kuyidika nitu. Na nima ya ntangu,WCevolué sambu na kutendula kisalu yonso ya kulwata mpi ya kuyidika nitu (yindula bangogo “mesa ya toilette” sambu na vanité).
Na mvu-nkama ya 18, mutindu ba nzila ya kuyobisa na kati ya nzo yantikaka kutoma (na matondo na bantu bonso John Harrington-yina salaka kisika ya ntete ya kuyobila na mvu 1596-na nima Thomas Crapper, yina zabisaka mpi kutomisaka mutindu ya kuyobisa), ngogo "toilette" yantikaka kusoba.
Ba inzo ya kimvwama yantikaka kuyika ba suku ya fioti pene-pene ya ba suku ya kulala sambu na kuyidika nitu-mpi mbala mingi ba suku yai vandaka ti kisika ya kuyobila ya muntu yandi mosi. Na nima, zina ya suku ("toilet") kumaka kuwakana ti apareyi yina yo mosi. Na mvu-nkama ya 19, mutindu ba toilette ya kuyobisa masa kumaka mingi na banzo ti na bisika ya bantu yonso, "toilet" bakaka kisika ya bangogo ya ntama bonso "garderobe" ti "privy" na Kingelesi ya konso kilumbu.
Ekuma Lusansu Lwalu Luna ye Mfunu?
Kuyela ya zina ya WC ke zabisa beto mambu mingi kuluta kaka disolo ya ndinga-yo ke monisa mutindu bimvuka me tadilaka bunkete, kinsweki, ti bampusa ya bantu na nima ya ntangu. Banda na "forica" ya Roma (kisika ya bantu yonso, ya kimvuka) tii na "garderobe" ya ntangu ya kati-kati (kikalulu ya nzo ya ntotila ya ke sadisaka) tii na "toilet" ya bilumbu yai (kima ya mfunu ya muntu yandi mosi, ya kati), konso zina ke monisa nsoba ya teknolozi, ya kinkulu, mpi ya bikalulu.
Bubu yayi, beto lenda baka ngogo "toilet" na mpamba-kansi nzietolo na yau katuka na ngogo ya Kifalansa ya kuyidika nitu tii na ngogo ya ntoto mvimba sambu na bunkete kele ngibusa ya mutindu ata bangogo ya kuluta mpamba kele ti masolo ya kimvwama, ya kukonda kuvingila. Mbala ya nima ya nge ke sadila WC, nge lenda yindula misisa na yo ya ntama: "forica" na Roma, "garderobe" na nzo ya ntotila, to "cesspit" ya pete na Mesopotamia-mambu yai yonso ke nata na ngogo ya beto me zaba bubu yai.
